Çocuklarda hipoglisemi, halk arasında bilinen adıyla kan şekeri düşüklüğü, kandaki glukozun beynin ihtiyacını karşılayamayacak düzeye inmesidir. Beyin yakıt olarak neredeyse yalnızca glukoz kullanabildiği için, düşük kan şekeri kısa sürede davranış, bilinç ve nöbet düzeyinde belirti verebilir.
İlgili: Hipoglisemide acil yaklaşım | Tanı testleri ve kritik örnek | Yenidoğanda hipoglisemi
Hipoglisemi nedir ve çocuklarda neden daha kolay gelişir?
Yetişkinlerde kaslar ve karaciğer, açlıkta yağ yakarak idare edebilir. Beyin ise bu esnekliğe sahip değildir. Küçük çocuklarda beyin, vücut ağırlığına oranla yetişkindekinden çok daha büyüktür; yani glukoz tüketimi yüksek, deposu ise küçüktür. Örneğin 10 kilogram ağırlığındaki bir çocuğun karaciğerinde 20-25 gram glikojen bulunur ve bu depo, dakikada kilogram başına 4-6 mg olan normal glukoz ihtiyacını yalnızca 6-12 saat karşılayabilir.
Bu nedenle çocuklarda açlığa dayanma süresi kısadır: bir öğünün atlanması, kusmalı bir enfeksiyon ya da uzun süren bir gece uykusu, yetişkinde sorun yaratmayacakken çocukta kan şekerini düşürebilir.
Çocuklarda hipoglisemi belirtileri
Belirtiler iki grupta toplanır. İlk grup, vücudun kan şekerini yükseltmek için verdiği acil alarm tepkisidir; ikinci grup ise beynin yakıtsız kalmasının doğrudan sonucudur.
| Erken uyarı belirtileri (alarm tepkisi) | Beynin yakıtsız kalma belirtileri |
|---|---|
| Terleme, solukluk | Baş ağrısı, dalgınlık, konsantre olamama |
| Titreme, çarpıntı | Sinirlilik, huzursuzluk, kişilik değişikliği |
| Ani ve şiddetli açlık hissi | Bulanık veya çift görme |
| Halsizlik, bacaklarda güçsüzlük | Konuşma bozukluğu, dengesizlik |
| Bulantı, kusma, huzursuzluk | Uykuya eğilim, bilinç bulanıklığı, nöbet, koma |
Alarm belirtileri genellikle önce ortaya çıkar ve çocuğun kendini toparlaması için bir fırsat penceresidir. Ancak bazı çocuklarda, özellikle sık sık kan şekeri düşen çocuklarda bu uyarılar zayıflar; ilk fark edilen bulgu doğrudan uyandırılamama veya nöbet olabilir. Süt çocuklarında ise belirtiler çok daha silik olur: emmeme, aşırı uyku hali, huzursuzluk, tiz ağlama, kasılma veya morarma tek işaret olabilir. Bu tabloyu ateşli havale ve katılma nöbeti ile karıştırmamak önemlidir.
Çocuklarda hipoglisemi nedenleri yaşa göre değişir
| Yaş dönemi | Öne çıkan nedenler |
|---|---|
| Yenidoğan (ilk günler) | Erken doğum, doğum kilosunun düşük olması, annede diyabet, doğum sırasında oksijensiz kalma, enfeksiyon |
| Süt çocukluğu (ilk yaş) | Kalıcı insülin fazlalığı, hormon eksiklikleri, doğuştan gelen metabolik hastalıklar |
| 1-5 yaş | Açlık ve araya giren enfeksiyonlarla tetiklenen ketotik hipoglisemi, uzamış kusma |
| Okul çağı ve ergenlik | Diyabet tedavisinde doz-öğün uyumsuzluğu, ilaç veya alkol maruziyeti, ender görülen hormonal nedenler |
Bu yaş gruplarında en sık karşılaşılan tablolar için ketotik hipoglisemi ve doğuştan insülin fazlalığı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Hangi çocuklarda risk daha yüksek?
- Doğum kilosu düşük veya erken doğmuş bebekler (bkz. prematüre bebek)
- Annesinde gebelik şekeri ya da diyabet olan bebekler
- Boy ve kilo alımı beklenenin altında kalan, kolay yorulan çocuklar
- Uzun süren kusma, ishal veya iştahsızlıkla seyreden hastalık geçirenler
- Evde insülin ya da şeker düşürücü ilaç bulunan haneler
Ne zaman vakit kaybetmeden hekime gitmeli?
Nöbet geçirme, uyandırılamama, bilinç bulanıklığı, tekrarlayan kusma, morarma veya solunum düzensizliği acil durumdur. Bu tablolarda ağızdan bir şey vermeye çalışmadan acile başvurulmalıdır. Sabahları uyandırmakta zorlanılan, kahvaltıya kadar geçen sürede huysuzlaşan ya da enfeksiyon dönemlerinde belirgin halsizleşen çocuklar acil olmasa da planlı bir değerlendirme gerektirir. Bebeklerde hastalık belirtileri yazımız, aciliyeti ayırt etmede yardımcı olabilir.
Tanı nasıl konur?
Hipoglisemide en değerli bilgi, kan şekeri düşükken alınan kan örneğidir. Bu örnek tedaviye başlanmadan alınırsa tek seferde birçok neden ayırt edilebilir; şeker verildikten sonra alınan kanda aynı bilgiler kaybolur. Ayrıntılar için hipoglisemi tanı testleri ve kritik örnek yazımıza bakınız. Düzenli sağlam çocuk takibi, büyüme yavaşlaması gibi ipuçlarının erken yakalanmasını sağlar.
Özet
Çocuklarda hipoglisemi, kendi başına bir hastalık değil bir uyarı işaretidir. Belirtileri tanımak, atağı hızlıca düzeltmek ve altta yatan nedeni araştırmak üç ayrı adımdır ve üçü de gereklidir. Tekrarlayan ataklar beyin gelişimini etkileyebileceği için, ikinci kez yaşanan bir kan şekeri düşüklüğü mutlaka araştırılmalıdır.
İlgili konular: Yenidoğanda hipoglisemi | Ketotik hipoglisemi | Acil yaklaşım | Diyabetik anne bebeği