Kernikterus, yenidoğan sarılığının en ağır ve kalıcı sonucudur. Bugün sarılığı ölçmek ve tedavi etmek için güvenilir yöntemler bulunmasına rağmen dünyanın birçok yerinde, ülkemizde de, hâlâ kernikterus vakaları görülmektedir. Bu vakaların büyük çoğunluğu tek bir büyük hatadan değil, birbirine eklenen küçük aksaklıklardan kaynaklanır. İyi haber şu: bu aksaklıkların neredeyse tamamı önlenebilir.
İlgili: kernikterus nedir?, yenidoğan sarılığı, fototerapi sınırı ve sarılık değeri.
Kernikterus görülmemesi gerekirken neden hâlâ görülüyor?
Kernikterus geçiren bebeklerin kayıtları incelendiğinde benzer bir tablo ortaya çıkar: Bebeklerin çoğu sağlıklı kabul edilerek taburcu edilmiş, sarılık evde artmış ve hastaneye yeniden başvuru gecikmiştir. Sık karşılaşılan nedenler şunlardır:
- Sarılığı önemsiz saymak: “Her bebekte olur, kendiliğinden geçer” düşüncesiyle ölçüm yapılmaması veya kontrolün ertelenmesi.
- Erken taburculuk ve kontrol boşluğu: Zamanında doğan bebeklerde sarılık genellikle doğumdan sonraki 3. ile 5. günler arasında en yüksek düzeye ulaşır. Bu günlerden önce taburcu olan bebeğin sarılığı evde yükselmeye devam eder.
- Emzirme desteğinin ve izleminin yetersizliği: Anne sütü henüz yeterince gelmemişse bebek az beslenir, sıvı kaybeder ve bilirubin daha yavaş atılır. Sorun emzirmenin kendisi değil, desteğin ve takibin eksikliğidir.
- Risklerin yönetiminde hatalar: Erken doğum, kan grubu uyuşmazlığı, G6PD eksikliği veya kardeşte ağır sarılık öyküsünün dikkate alınmaması.
- “Kernikterus için kan yıkımı gerekir” varsayımı: Kernikterus yalnızca kan uyuşmazlığı olan bebeklerde görülmez; görünürde sağlıklı, sadece anne sütüyle beslenen bebeklerde de gelişebilir.
- Rehberlere uymamak: Önerilen ölçüm, tedavi sınırı ve kontrol zamanlamalarının uygulanmaması. Bu, diğer tüm hataların ortak paydasıdır.
Hastanede hangi adımlar kernikterusu önler?
- Anne kan grubu ve antikor taraması: Gebelikte yapılır; risk varsa bebeğin kan grubu ve Coombs testi bakılır. Ayrıntı: anne-bebek kan uyuşmazlığı ve Coombs testi.
- Düzenli gözle kontrol: Bebek hastanede kaldığı sürece sarılık açısından düzenli bakılır; ilk 24 saatte görülen sarılıkta hemen ölçüm yapılır.
- Taburculuk öncesi ölçüm: Her bebeğin bilirubini ciltten veya kandan ölçülmelidir.
- Kişiye özel kontrol zamanı: Ölçülen değerin bebeğin yaşına ve risklerine göre belirlenen tedavi sınırına ne kadar yakın olduğuna bakılarak bir sonraki kontrolün zamanı planlanır.
- Yazılı bilgilendirme: Aileye bebeğin bilirubin değeri, kontrol tarihi ve tehlike işaretleri yazılı ve sözlü olarak anlatılmalıdır.
Neden gözle bakmak yeterli değildir?
Sarılık önce yüzde başlar ve bilirubin yükseldikçe göğüs, karın ve bacaklara doğru yayılır. Ancak gözle yapılan tahmin ile gerçek bilirubin değeri arasında büyük farklar olabilir; özellikle koyu tenli bebeklerde, yapay ışıkta ve deneyimsiz gözlerde sarılık olduğundan az görünür. Bu yüzden şüphede mutlaka ölçüm yapılmalıdır. Ölçüm değerlerinin nasıl yorumlandığı için: fototerapi sınırı ve sarılık değeri.
Emzirme sarılıktan korur mu?
Anne sütü bebek için en iyi besindir ve sarılık nedeniyle emzirme bırakılmamalıdır. Ancak ilk günlerde bebeğin etkili emdiğinden emin olmak gerekir:
- Sık emzirme: İlk günlerde günde sekiz ile on iki kez emzirmek sütün gelmesini ve bilirubinin atılmasını kolaylaştırır.
- Etkili emme: Bebeğin memeyi doğru kavradığını ve yutkunduğunu gözlemleyin.
- Bez takibi: Islak ve kirli bez sayısını not edin.
- Kilo kontrolü: Kilo kaybını kontrollerde ölçtürün.
- Su vermeyin: Sarılığı azaltmak için bebeğe su veya şekerli su verilmez; bunlar bilirubini düşürmez ve beslenmeyi bozar.
Emzirmede sorun yaşıyorsanız erken destek alın: anne sütü nasıl artar?, yenidoğanda meme reddi.
Taburculuktan sonra aileler ne yapmalı?
- Kontrol randevusuna gidin: Hastanede verilen bilirubin kontrol tarihini ertelemeyin.
- Erken taburculukta daha dikkatli olun: Doğumdan sonraki ilk iki gün içinde taburcu olan bebeklerin birkaç gün içinde mutlaka görülmesi gerekir. Bkz. yenidoğan takibi.
- Risk öykünüzü paylaşın: Önceki çocukta sarılık tedavisi, ailede G6PD eksikliği veya kan hastalığı varsa hekime söyleyin.
- Tetikleyicilerden uzak durun: G6PD eksikliği olan bebeklerde naftalin (güve topu) ve kına gibi maddeler ağır sarılığa yol açabilir. Bkz. G6PD eksikliği ve yenidoğan sarılığı.
- Tehlike işaretlerini bilin: Aşırı uykululuk, emmeme, geriye kasılma ve tiz ağlama acildir. Bkz. bilirubin ensefalopatisi belirtileri.
Fototerapi sonrası neden tekrar kontrol gerekir?
Fototerapi bittikten sonra bilirubin bazı bebeklerde yeniden yükselebilir. Özellikle erken doğan, ilk iki gün içinde tedavi alan veya kan yıkımı olan bebeklerde tedavi sonrası kontrol ölçümü önerilir. Evde fototerapi alan bebeklerde ise ölçümler her gün yapılmalıdır. Bkz. evde fototerapi.
Uzun süren sarılıkta ne yapılmalı?
Anne sütüyle beslenen bebekte üç-dört haftayı, mama ile beslenen bebekte iki haftayı geçen sarılıkta karaciğer ve safra yolu kaynaklı nedenleri ayırt etmek için kan testi yapılmalıdır. Bu durumda açık renkli kaka özellikle önemlidir. Bkz. sarılık olan bebek kakası.
İlgili konular
- Kernikterus nedir?
- Akut bilirubin ensefalopatisi: tehlike işaretleri
- Yenidoğan sarılığı uzun dönemde gelişimi etkiler mi?
- Bebeklerde sarılık belirtileri
- Randevu
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; sarılığı olan bebeğinizin değerlendirmesi için çocuk doktorunuza başvurun.