Anne-bebek kan uyuşmazlığı, annenin bağışıklık sisteminin bebeğin kırmızı kan hücrelerini “yabancı” olarak tanıyıp onlara karşı antikor üretmesiyle ortaya çıkar. Bu antikorlar plasentadan geçerek bebeğin kan hücrelerini yıkabilir; sonuçta sarılık ve kansızlık gelişebilir. İyi haber şu: Gebelikte yapılan basit kan testleri ve koruyucu iğne sayesinde ağır vakaların büyük kısmı bugün önlenebiliyor. Bu yazıda anne kan grubu ve antikor taramasının neden yapıldığını, doğumda bebeğe hangi testlerin bakıldığını ve Coombs testi sonucunun ne anlama geldiğini anlatıyoruz.
İlgili: yenidoğan sarılığı, kernikterus nasıl önlenir?, yüksek riskli gebelik.
Kan uyuşmazlığı nedir?
Kan grubumuz, kırmızı kan hücrelerinin yüzeyindeki küçük işaretlerle (antijenlerle) belirlenir. En bilinenleri A, B ve Rh işaretleridir. Bebek bu işaretlerin bir kısmını babadan alır. Annede bulunmayan bir işaret bebekte varsa, annenin bağışıklık sistemi bu işarete karşı antikor üretebilir. Antikorlar bebeğin kan hücrelerine yapışıp onların erken yıkılmasına yol açar. Bu tabloya tıpta “fetüs ve yenidoğanın hemolitik hastalığı” denir.
Rh uyuşmazlığı nasıl oluşur?
Rh uyuşmazlığı, Rh negatif bir annenin Rh pozitif bir bebek taşımasıyla ortaya çıkabilir. İlk gebelikte bebek genellikle etkilenmez, çünkü anne henüz antikor üretmemiştir. Doğum sırasında ya da gebelikteki kanama, düşük, dış gebelik, amniyosentez veya karına darbe gibi durumlarda bebeğin kanı anne dolaşımına karışabilir. Anne bu karşılaşmadan sonra antikor üretmeye başlar ve buna “duyarlanma” denir.
Asıl risk sonraki gebeliklerdedir. Duyarlanmış annenin antikorları, Rh pozitif olan bir sonraki bebeğin kan hücrelerini rahimdeyken yıkabilir. Ağır durumlarda bebekte ciddi kansızlık, vücutta sıvı birikmesi ve doğumdan sonra hızla yükselen sarılık görülebilir.
ABO uyuşmazlığı Rh uyuşmazlığından nasıl farklıdır?
- Kimlerde görülür: Neredeyse her zaman 0 kan grubundaki annenin A veya B kan grubundan bebeğinde görülür.
- İlk gebelikte de olabilir: 0 grubu annelerde bu antikorlar doğal olarak bulunduğu için önceden duyarlanma gerekmez.
- Sıktır ama çoğunlukla hafiftir: Yaklaşık her on gebelikten birinde ABO uyuşmazlığı vardır. Bu bebeklerin yaklaşık beşte birinde Coombs testi pozitif çıkar; ancak çoğunda sorun yalnızca biraz daha belirgin sarılıktır ve fototerapiyle düzelir. Kan değişimi gibi ileri tedavi gereken bebek oranı çok düşüktür.
- Önleyici iğnesi yoktur: Rh uyuşmazlığından farklı olarak ABO uyuşmazlığını önleyen bir iğne yoktur; korunma doğumdan sonra bebeğin sarılığının yakından izlenmesiyle sağlanır.
Gebelikte hangi kan testleri yapılır?
- Anne ve babanın kan grubu: İlk gebelik kontrolünde annenin kan grubu ve Rh durumu belirlenir. Anne Rh negatifse babanın kan grubuna da bakılır.
- İndirekt Coombs testi (antikor taraması): Annenin kanında bebeğin kan hücrelerine karşı antikor olup olmadığını gösterir. Anne Rh negatif, baba Rh pozitifse yapılır ve negatifse gebeliğin ileri haftalarında tekrarlanır.
- Test pozitif çıkarsa: Gebe, ileri merkeze yönlendirilir. Antikorun türü ve miktarı belirlenir; bebeğin kansızlık açısından durumu özel Doppler ultrasonla düzenli izlenir. Gerekirse bebeğe rahim içinde kan verilebilir. Bazı merkezlerde annenin kanından bebeğin Rh durumunu gösteren DNA testi de yapılabilmektedir.
Gebelikteki diğer izlem yöntemleri için: fetal tanı yöntemleri ve amniyosentez.
Rh negatif annelere yapılan koruyucu iğne ne işe yarar?
Halk arasında “kan uyuşmazlığı iğnesi” olarak bilinen koruyucu iğne, anne dolaşımına geçen bebek kan hücrelerini anne antikor üretmeden ortadan kaldırır. Böylece duyarlanmayı önler ve sonraki gebelikleri korur. İğne, antikor taraması negatif olan, yani henüz duyarlanmamış Rh negatif annelere yapılır; antikor gelişmiş bir anneye yararı yoktur.
- Gebelik sırasında: Rutin olarak gebeliğin ileri haftalarında yapılır.
- Doğumdan sonra: Bebek Rh pozitif çıkarsa doğumdan kısa süre sonra tekrarlanır.
- Özel durumlarda: Gebelikte kanama, düşük, dış gebelik, amniyosentez veya karına darbe sonrasında da gerekebilir. Rh negatifseniz bu durumlarda kadın doğum hekiminize mutlaka bilgi verin.
İğnenin zamanlaması ve gerekliliği her gebelikte yeniden değerlendirilir; önceki gebelikte yapılmış olması sonraki gebeliği korumaz.
Doğumda bebeğe hangi testler yapılır?
Doğumdan sonra kordon kanından veya bebeğin kanından iki test bakılabilir: bebeğin kan grubu ve direkt Coombs testi. Direkt Coombs testi, annenin antikorlarının bebeğin kan hücrelerine yapışıp yapışmadığını gösterir.
- Anne Rh negatifse: Bebeğin Rh durumu mutlaka belirlenir; bebek Rh pozitifse anneye koruyucu iğne yapılır.
- Annenin antikor taraması pozitifse veya hiç yapılmamışsa: Bebeğin kan grubu ve direkt Coombs testine en kısa sürede bakılır.
- Anne 0 grubuysa: Bazı hastaneler rutin olarak bebeğin kan grubu ve Coombs testine bakar. Bakılmasa bile bebeğin bilirubini taburculuk öncesi ölçülüp kontrolü doğru planlandığında güvenli izlem mümkündür.
Coombs testi pozitif çıkarsa ne olur?
Pozitif sonuç, bebeğin kan hücrelerine anne antikorlarının bağlandığını gösterir; her zaman ağır hastalık anlamına gelmez. Ancak bu bebekler sarılık açısından daha risklidir ve daha yakından izlenir:
- Daha sık bilirubin ölçümü: Sarılık hızlı yükselebileceği için ölçümler daha sık yapılır.
- Daha erken fototerapi: Kan yıkımı olan bebeklerde ışık tedavisine daha düşük düzeyde başlanır. Bkz. fototerapi sınırı ve sarılık değeri.
- Kansızlık kontrolü: Kan sayımı yapılır; yıkım haftalarca sürebileceği için taburculuktan sonraki haftalarda da kontrol gerekebilir.
- İğne alan annelerde: Gebelikte koruyucu iğne yapılan annelerin bebeklerinde Coombs testi hafif pozitif çıkabilir; bu genellikle kan yıkımına yol açmaz. Hekiminiz sonucu bu bilgiyle birlikte yorumlar.
Coombs testinin negatif olması her şeyin yolunda olduğunu gösterir mi?
Hayır. Negatif sonuç kan uyuşmazlığına bağlı ciddi yıkım olasılığını azaltır, ancak sarılığın başka nedenleri de vardır. G6PD eksikliği, erken doğum, yetersiz beslenme veya doğum sırasında oluşan morluklar da sarılığı artırabilir. Bu yüzden Coombs sonucu ne olursa olsun her bebeğin bilirubini taburculuk öncesi ölçülmeli ve önerilen kontrol gününe uyulmalıdır. Bkz. G6PD eksikliği ve yenidoğan sarılığı.
Hangi durumlarda hemen hekime başvurmalısınız?
- İlk 24 saatte başlayan veya hızla koyulaşan sarılık
- Bebekte belirgin solukluk, halsizlik veya hızlı nefes alma
- Aşırı uykululuk, emmeme, kasılma veya tiz ağlama
- Taburculuk sonrası kontrol günü gelmeden sarılığın karın ve bacaklara yayılması
Acil tehlike işaretleri için: sarılıkta acil tehlike işaretleri.
İlgili konular
- Kernikterus nasıl önlenir?
- Kernikterus nedir?
- Yenidoğan sarılığı
- Yüksek riskli gebelik nedir?
- Yenidoğan takibi
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; gebelikteki testler ve koruyucu iğne kararı için kadın doğum hekiminize, bebeğinizin değerlendirmesi için çocuk doktorunuza başvurun.