Akut bilirubin ensefalopatisi, yenidoğan sarılığında bilirubinin beyni etkilemeye başladığını gösteren acil bir tablodur. Erken fark edilip hızla tedavi edildiğinde belirtilerin önemli bir kısmı geri dönebilir; geciktiğinde ise kalıcı beyin hasarına, yani kernikterusa ilerleyebilir. Bu nedenle sarılıklı bebeği olan her ailenin tehlike işaretlerini tanıması gerekir.
İlgili: kernikterus nedir?, bebeklerde sarılık belirtileri, yenidoğan sarılığı.
Sarılıklı bebekte hangi belirtiler acildir?
Hekimler bu belirtileri üç başlıkta değerlendirir: bebeğin uyanıklığı, kas gerginliği ve ağlama şekli. Her başlıktaki bulgular hafiften ağıra doğru ilerler.
- Uyanıklık ve beslenme: Bebek her zamankinden daha uykulu, uyandırmak zor, emmesi zayıf ya da beslenmeyi reddediyor. İleri aşamada uyandırılamama ve nöbet görülebilir.
- Kas gerginliği: Önce gevşeklik (kucakta bez bebek gibi sarkma), ardından sertlik ile gevşeklik arasında gidip gelme; ileri aşamada boynu ve sırtı geriye doğru yay gibi germe.
- Ağlama: Uyandırıldığında tiz, keskin sesle ağlama; sonra sakinleştirilmesi zor ağlama; ileri aşamada teselli edilemeyen ağlama ya da hiç ağlamama.
Bu belirtilerden herhangi biri sarılıkla birlikte varsa beklemeyin; bebeğinizi hemen yenidoğan yoğun bakım olanağı olan bir hastaneye götürün veya 112'yi arayın.
Bu belirtiler hangi evrelerde görülür?
- Erken evre: Uykululuk, emmede azalma ve hafif gevşeklik. Fark edilmesi en zor evredir; “bebek çok uyuyor” diye geçiştirilebilir. Hızlı tedaviyle çoğunlukla tamamen düzelir.
- Orta evre: Belirgin huzursuzluk, tiz ağlama, kaslarda sertleşme ve boynu geriye atma. Acil ve yoğun tedaviyle hâlâ geri dönüş şansı vardır.
- İleri evre: Derin uyku veya bilinç bulanıklığı, beslenememe, belirgin geriye kasılma, nöbet ve nefes durmaları. Kalıcı hasar riski çok yüksektir.
Hastanede bebeğin durumu nasıl puanlanır?
Hekimler bilinç, kas tonusu ve ağlama alanlarını ayrı ayrı puanlayan basit bir ölçek kullanır. “Bilirubine bağlı nörolojik bozukluk” anlamına gelen İngilizce kısaltmayla BIND skoru olarak bilinir. Toplam puan, ensefalopatinin hafif, orta veya ileri olduğunu gösterir ve tedavinin ne kadar acil ve yoğun olması gerektiğine karar vermeye yardım eder. Puan yükseldikçe kalıcı işitme ve hareket sorunları riski artar; orta düzeydeki bebeklerin önemli bir kısmı hızlı tedaviyle tamamen düzelebilir.
Bu puanlama kan bilirubin düzeyinin yerine geçmez; ikisi birlikte değerlendirilir. Çünkü bazı bebeklerde çok yüksek bilirubine rağmen belirti olmayabilir, bazılarında ise daha düşük düzeylerde bile beyin etkilenebilir. Belirtiler birkaç saatte değişebildiği için puanlama tedavi boyunca tekrarlanır.
Akut bilirubin ensefalopatisi nasıl tedavi edilir?
- Yoğun fototerapi: Bebeğin olabildiğince geniş cilt alanı özel mavi ışığa tutulur. Işık, bilirubini idrar ve dışkıyla atılabilen bir forma çevirir.
- Sıvı desteği: Gerekirse damardan sıvı verilir; mümkünse beslenme sürdürülür.
- Kan değişimi: Ensefalopati belirtileri varsa veya bilirubin çok yüksekse bebeğin kanı azar azar donör kanıyla değiştirilir. Bu işlem yenidoğan yoğun bakım ünitesinde yapılır ve hayat kurtarıcıdır.
- Altta yatan nedenin araştırılması: Kan grubu uyuşmazlığı, G6PD eksikliği veya enfeksiyon araştırılır ve tedavi edilir.
Bu süreçte zaman en önemli etkendir. Hastaneye gelişte gecikme, sevk sırasında beklemeler ya da tedavinin ertelenmesi sonucu belirgin şekilde kötüleştirir. Tedaviye hızla başlanan bebeklerde kalıcı hasar görülme olasılığı çok daha düşüktür.
Evde sarılıklı bebeği nasıl izlemeliyim?
- Beslenmeyi takip edin: Günde kaç kez emdiğini ve ıslak bez sayısını not edin.
- Uyanıklığı gözleyin: Beslenme için uyandırılamıyorsa bu bir uyarıdır.
- Rengi gün ışığında değerlendirin: Sarılığın göğsün altına, karına ve bacaklara yayılması kontrol gerektirir; ancak gözle değerlendirme bilirubin düzeyini güvenilir şekilde göstermez.
- Kontrol gününü kaçırmayın: Taburculukta verilen bilirubin kontrol tarihi ertelenmemelidir.
- Kaka ve idrar rengine bakın: Açık renkli kaka veya koyu idrar ayrıca değerlendirilmelidir. Bkz. sarılık olan bebek kakası.
Tedaviden sonra ne olur?
Ensefalopati belirtisi gösteren her bebeğe taburculuk öncesinde veya kısa süre sonra beyin sapı işitme testi (ABR) yapılmalı ve gelişimi düzenli izlenmelidir. Hafif evrede yakalanıp hızla tedavi edilen bebeklerin çoğu normal gelişir. Uzun dönem takip için: yenidoğan sarılığının uzun dönem etkileri. Bu tablonun hiç yaşanmaması için alınabilecek önlemler: kernikterus nasıl önlenir?
İlgili konular
- Kernikterus nedir?
- Kernikterus nasıl önlenir?
- Yenidoğan sarılığı uzun dönemde gelişimi etkiler mi?
- Fototerapi sınırı ve sarılık değeri
- G6PD eksikliği ve yenidoğan sarılığı
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; sarılığı olan bebeğinizin değerlendirmesi için çocuk doktorunuza başvurun.