Genetik hastalıklar, DNA'daki değişiklikler (mutasyonlar) sonucu ortaya çıkan ve genellikle kalıtsal olan sağlık sorunlarıdır. Bu hastalıklar anne-babadan çocuğa geçebileceği gibi, kendiliğinden (spontan) mutasyonlarla da oluşabilir. Çocuklarda genetik hastalıkların erken tanısı, tedavi ve takip açısından büyük önem taşır.
İlgili: Genetik testler, Genetik danışmanlık, Akraba evliliği riskleri
Genetik hastalıklar nasıl ortaya çıkar?
Her bireyin genetik yapısı, anne ve babadan alınan genlerin birleşimiyle oluşur. Bu genlerde meydana gelen değişiklikler hastalıklara yol açabilir:
- Kalıtsal mutasyonlar: Anne veya babadan geçen gen değişiklikleri
- Spontan mutasyonlar: Yumurta veya sperm hücresinde ya da erken embriyoda kendiliğinden oluşan değişiklikler
- Çevresel faktörler: Gebelikte radyasyon, bazı ilaçlar veya enfeksiyonların tetiklediği genetik hasar
Genetik hastalıkların çoğu kronik seyreder ve çocuğun yaşamı boyunca takip gerektirir. Ancak erken tanı ve uygun müdahale ile birçok hastanın yaşam kalitesi önemli ölçüde artırılabilir.
Genetik hastalık türleri nelerdir?
Genetik hastalıklar, etkilenen genetik yapıya göre üç ana gruba ayrılır:
Kromozom bozuklukları
Kromozom sayısı veya yapısındaki anormallikler sonucu oluşur. En sık görülen örnekler:
- Down sendromu (Trizomi 21): 21. kromozomun fazladan bir kopyası
- Turner sendromu: Kız çocuklarında bir X kromozomunun eksikliği
- Klinefelter sendromu: Erkeklerde fazladan X kromozomu
- Edwards sendromu (Trizomi 18): 18. kromozomun fazladan kopyası
- Patau sendromu (Trizomi 13): 13. kromozomun fazladan kopyası
Tek gen hastalıkları (Mendel hastalıkları)
Tek bir gendeki mutasyon sonucu ortaya çıkar. Kalıtım şekline göre:
- Otozomal dominant: Tek mutant gen yeterli (Marfan sendromu, nörofibromatozis)
- Otozomal resesif: Her iki ebeveynden mutant gen gerekli (kistik fibrozis, fenilketonüri, talasemi)
- X'e bağlı: X kromozomundaki gen mutasyonu (hemofili, Duchenne kas distrofisi)
Çok faktörlü (poligenik) hastalıklar
Birden fazla genin ve çevresel faktörlerin etkileşimiyle oluşur:
- Doğumsal kalp hastalıkları
- Yarık dudak-damak
- Nöral tüp defektleri
- Tip 1 diyabet
Genetik hastalıkların belirtileri nelerdir?
Belirtiler hastalığın türüne ve şiddetine göre büyük farklılık gösterir. Genel olarak şu bulgular genetik hastalık düşündürebilir:
- Gelişim geriliği: Motor veya zihinsel becerilerin yaşa uygun kazanılamaması
- Büyüme sorunları: Boy kısalığı, kilo alamama veya aşırı kilo
- Yüz ve vücut yapısı farklılıkları: Dismorfik özellikler
- Organ sorunları: Kalp, böbrek, karaciğer anomalileri
- Nörolojik bulgular: Nöbetler, kas zayıflığı, koordinasyon bozukluğu
- Tekrarlayan enfeksiyonlar: Bağışıklık sistemi sorunları
- Metabolik krizler: Kusma, letarji, bilinç değişikliği
Bazı genetik hastalıklar doğumda belirginken, bazıları aylar veya yıllar sonra ortaya çıkabilir.
Genetik hastalıklar nasıl tanı konur?
Tanı süreci aile öyküsü, fizik muayene ve laboratuvar testlerini içerir:
Aile öyküsü ve soyağacı
En az üç kuşağı kapsayan detaylı aile öyküsü alınır. Akraba evliliği, tekrarlayan düşükler, erken ölümler ve benzer hastalık öyküsü sorgulanır.
Fizik muayene
Dismorfik özellikler, büyüme parametreleri ve organ sistemleri değerlendirilir.
Genetik testler
- Karyotip analizi: Kromozom sayısı ve yapısını gösterir
- Mikroarray (CGH): Küçük kromozom değişikliklerini saptar
- Tek gen testleri: Belirli bir gen mutasyonunu araştırır
- Ekzom/genom dizileme: Tüm genleri veya genomu tarar
- Biyokimyasal testler: Metabolik hastalıklar için enzim ve metabolit ölçümü
Prenatal tanı
Gebelikte genetik hastalık riski varsa:
- NIPT: Anne kanından fetal DNA analizi (tarama)
- Amniyosentez: Amniyotik sıvıdan hücre analizi
- Koryon villus biyopsisi: Plasenta dokusundan erken tanı
Genetik hastalıklarda tedavi yaklaşımları
Genetik hastalıkların çoğunda kesin tedavi olmasa da, semptomların yönetimi ve komplikasyonların önlenmesi mümkündür:
- Diyet tedavisi: Fenilketonüri, galaktozemi gibi metabolik hastalıklarda
- Enzim replasman tedavisi: Lizozomal depo hastalıklarında
- İlaç tedavisi: Semptom kontrolü ve komplikasyon önleme
- Fizik tedavi: Motor becerilerin geliştirilmesi
- Cerrahi: Yapısal anomalilerin düzeltilmesi
- Gen tedavisi: Bazı hastalıklarda deneysel aşamada
Genetik danışmanlık neden önemlidir?
Genetik danışmanlık, ailelerin hastalık hakkında bilgilendirilmesi, kalıtım risklerinin açıklanması ve gelecek gebelikler için planlama yapılmasını sağlar. Şu durumlarda genetik danışmanlık önerilir:
- Ailede genetik hastalık öyküsü
- Akraba evliliği
- Tekrarlayan düşükler veya ölü doğum
- İleri anne yaşı
- Anormal tarama testi sonuçları
- Çocukta genetik hastalık tanısı
İlgili: Down sendromu, Fenilketonüri, Talasemi, Yenidoğan tarama testleri
Hekimler İçin
Klinik Değerlendirme Algoritması
Genetik hastalık şüphesinde sistematik yaklaşım:
- Anamnez: Üç kuşak soyağacı, konsangünite, tekrarlayan abortus, neonatal/infantil ölüm, etnik köken
- Fizik muayene: Dismorfik özellikler (minor/major anomaliler), büyüme parametreleri (persentil takibi), nörolojik muayene
- Red flags: ≥3 minor anomali, 1 major + 2 minor anomali, global gelişim geriliği, regresyon, açıklanamayan multisistem tutulum
Tanısal Test Seçimi
- Kromozomal microarray (CMA): Açıklanamayan GDD/ID, ASD, MCA için ilk basamak test. CNV saptama oranı %15-20
- Karyotip: Klinik olarak tanınabilir kromozom sendromu şüphesi, ailede dengeli translokasyon, tekrarlayan düşük
- Ekzom dizileme (WES): CMA negatif GDD/ID, spesifik fenotip olmayan heterojen durumlar. Tanı oranı %25-40
- Genom dizileme (WGS): WES negatif, intronik varyant şüphesi, yapısal varyant aranması
- Tek gen/panel testleri: Spesifik klinik fenotip varlığında (örn. RASopati paneli, iskelet displazisi paneli)
Metabolik Tarama Endikasyonları
- Açıklanamayan ensefalopati, letarji, kusma atakları
- Hipoglisemi, metabolik asidoz, hiperamonyemi
- Hepatosplenomegali, kardiyomiyopati
- Nörolojik regresyon, hareket bozukluğu
- Dismorfizm + organomegali kombinasyonu
Temel metabolik panel: Kan gazı, laktat, amonyak, aminoasit profili, açilkarnitin profili, idrar organik asitleri
Sevk Kriterleri
Tıbbi genetik konsültasyonu için:
- Dismorfik özellikler veya konjenital anomali
- Ailede bilinen genetik hastalık
- Konsangünite + açıklanamayan klinik tablo
- Pozitif yenidoğan taraması
- Anormal prenatal test sonucu
- Tekrarlayan gebelik kaybı (≥2)