Talasemi, hemoglobin üretimini etkileyen kalıtsal bir kan hastalığıdır. Hemoglobin, kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşıyan proteindir. Talasemide hemoglobin üretimi azalır veya anormal hemoglobin üretilir, bu da kansızlığa (anemi) yol açar.
İlgili: Genetik hastalıklar, Kalıtım modelleri, Akraba evliliği
Talasemi türleri
Hemoglobin alfa ve beta zincirlerinden oluşur. Hangi zincirin etkilendiğine göre:
Beta talasemi
- Talasemi minör (taşıyıcılık): Tek gen mutasyonu, hafif anemi veya belirti yok
- Talasemi intermedia: Orta şiddette anemi, ara sıra transfüzyon gerekebilir
- Talasemi majör (Cooley anemisi): Her iki gen mutant, ağır anemi, düzenli transfüzyon gerekir
Alfa talasemi
- Sessiz taşıyıcı: 1 gen etkilenmiş, belirti yok
- Alfa talasemi taşıyıcılığı: 2 gen etkilenmiş, hafif anemi
- Hemoglobin H hastalığı: 3 gen etkilenmiş, orta-ağır anemi
- Alfa talasemi majör (Hb Bart's): 4 gen etkilenmiş, genellikle ölümcül (hidrops fetalis)
Talasemi kimlerde görülür?
Talasemi özellikle şu bölgelerde yaygındır:
- Akdeniz ülkeleri (Türkiye, İtalya, Yunanistan)
- Orta Doğu
- Güney ve Güneydoğu Asya
- Afrika
Türkiye'de beta talasemi taşıyıcılığı oranı %2-3'tür. Bazı bölgelerde (Antalya, Muğla, Hatay) %10'a kadar çıkabilir.
Talasemi majör belirtileri
Belirtiler genellikle yaşamın ilk 2 yılında ortaya çıkar:
- Solgunluk, halsizlik
- Büyüme geriliği
- Karın şişliği (karaciğer ve dalak büyümesi)
- Yüz kemiklerinde değişiklik (tedavisiz vakalarda)
- Sarılık
- Koyu renkli idrar
Tanı nasıl konur?
Kan testleri
- Tam kan sayımı: Düşük hemoglobin, küçük kırmızı kan hücreleri (mikrositoz)
- Hemoglobin elektroforezi: Hemoglobin tiplerini belirler
- Demir düzeyleri: Demir eksikliği anemisinden ayırt etmek için
Genetik test
Kesin tanı ve taşıyıcılık tespiti için DNA analizi yapılır.
Prenatal tanı
Her iki ebeveyn taşıyıcıysa gebelikte CVS veya amniyosentez ile tanı konabilir.
Tedavi seçenekleri
Talasemi minör
Genellikle tedavi gerektirmez. Demir takviyesi önerilmez (demir birikimi riski).
Talasemi majör
- Düzenli kan transfüzyonu: 2-4 haftada bir
- Demir şelasyon tedavisi: Transfüzyonlarla biriken demiri atmak için (deferasiroks, deferipron, desferrioksamin)
- Kemik iliği nakli: Uygun donör varsa küratif tedavi
- Gen tedavisi: Yeni tedavi seçeneği, bazı hastalarda başarılı
Taşıyıcılık taraması neden önemli?
İki taşıyıcı evlenirse her gebelikte:
- %25 talasemi majör
- %50 taşıyıcı
- %25 sağlıklı
Evlilik öncesi taşıyıcılık taraması ile risk belirlenebilir ve genetik danışmanlık alınabilir.
İlgili: Genetik danışmanlık, Prenatal tanı, Fenilketonüri
Hekimler İçin
Talasemi Genetiği
Beta talasemi:
- HBB geni, kromozom 11p15.4
- >300 mutasyon tanımlanmış
- β0: Hiç beta globin üretilmez
- β+: Azalmış beta globin üretimi
- Türkiye'de sık mutasyonlar: IVS-I-110 (G>A), IVS-I-1 (G>A), IVS-II-1 (G>A), Codon 8 (-AA)
Alfa talasemi:
- HBA1 ve HBA2 genleri, kromozom 16p13.3
- Genellikle delesyonlar (--SEA, -α3.7, -α4.2)
- 4 alfa gen kopyası var, kaybedilen sayıya göre şiddet
Laboratuvar Tanı
Hemogram bulguları:
- Mikrositoz (MCV <80 fL), hipokromi (MCH <27 pg)
- RDW normal veya hafif artmış (demir eksikliğinde belirgin artmış)
- Mentzer indeksi: MCV/RBC <13 talasemi, >13 demir eksikliği düşündürür
Hemoglobin elektroforezi/HPLC:
| Durum | HbA | HbA2 | HbF |
|---|---|---|---|
| Normal | %96-98 | %2-3.5 | <%1 |
| Beta talasemi taşıyıcı | ↓ | >3.5% | Normal/↑ |
| Beta talasemi majör | Yok/↓↓ | Değişken | ↑↑ (%20-90) |
| Alfa talasemi taşıyıcı | Normal | Normal | Normal |
| HbH hastalığı | ↓ | ↓ | Normal |
*Alfa talasemi taşıyıcılığı elektroforezde saptanamaz, genetik test gerekir
Transfüzyon Protokolü (TM)
- Hedef pre-transfüzyon Hb: 9-10.5 g/dL
- Hedef post-transfüzyon Hb: 13-14 g/dL
- Transfüzyon aralığı: 2-4 hafta
- Yıllık transfüzyon ihtiyacı: 100-200 mL/kg/yıl (lökosit filtreli ES)
- Fenotip uyumu: Rh ve Kell antijenleri için genişletilmiş uyum önerilir
Demir Şelasyon Tedavisi
| İlaç | Doz | Uygulama | Yan Etkiler | İzlem |
|---|---|---|---|---|
| Deferasiroks (Exjade/Jadenu) | 20-40 mg/kg/gün | Oral, günlük | GI, renal, hepatik | Kreatinin, ALT aylık |
| Deferipron (Ferriprox) | 75-100 mg/kg/gün | Oral, 3x/gün | Agranülositoz, artropati | Haftalık ANC |
| Desferrioksamin (Desferal) | 25-50 mg/kg/gün | SC/IV, 8-12 saat | Ototoksisite, retinopati | Yıllık odyometri, göz |
Şelasyon başlama kriterleri:
- Ferritin >1000 ng/mL veya
- 10-20 transfüzyon sonrası veya
- Karaciğer demir konsantrasyonu (LIC) >3-5 mg Fe/g kuru ağırlık
Demir Yükü İzlemi
- Serum ferritin: Her 3 ayda, hedef <1000 ng/mL
- Karaciğer MRI (T2*/R2): Yıllık, LIC hedef <7 mg Fe/g
- Kardiyak MRI (T2*): Yıllık (>10 yaş), T2* >20 ms hedef
- T2* <10 ms: Yüksek kardiyak risk, yoğun şelasyon
Komplikasyonlar ve Takip
- Endokrin: Hipotiroidi, hipogonadizm, DM, hipoparatiroidi, büyüme geriliği
- Kardiyak: Kardiyomiyopati, aritmi, kalp yetmezliği
- Hepatik: Fibrozis, siroz (demir + viral hepatit)
- Kemik: Osteoporoz, patolojik kırık
- Enfeksiyon: Yersinia (deferasiroks ile risk), transfüzyon kaynaklı
Küratif Tedavi Seçenekleri
Allojenik HKHT:
- HLA-uyumlu kardeş donör ile %80-90 başarı
- Pesaro sınıflaması: Hepatomegali, fibrozis, şelasyon uyumu
- Sınıf I-II: Mükemmel prognoz, Sınıf III: Artmış mortalite
Gen tedavisi (Zynteglo/Betibeglogene):
- Otolog HKHT + lentiviral vektör ile fonksiyonel beta globin geni
- Transfüzyon bağımsızlığı sağlayabilir
- Uzun dönem veriler sınırlı
Taşıyıcılık Taraması Algoritması
- Hemogram (MCV, MCH, RBC)
- Mikrositoz varsa → Demir çalışmaları
- Demir normal + mikrositoz → Hb elektroforezi
- HbA2 >3.5% → Beta talasemi taşıyıcı
- HbA2 normal + mikrositoz → Alfa talasemi şüphesi → Genetik test