Genetik testler, DNA, kromozom veya protein düzeyinde değişiklikleri saptayan laboratuvar yöntemleridir. Gebelikte ve doğum sonrasında genetik hastalıkların tanısında kullanılır. Hangi testin ne zaman yapılacağı, aile öyküsü ve risk faktörlerine göre belirlenir.
İlgili: Genetik hastalıklar, Genetik danışmanlık, Down sendromu
Genetik test türleri nelerdir?
Tarama testleri
Risk değerlendirmesi yapar, kesin tanı koymaz:
- Kombine test (11-14. hafta): Ultrasonla ense kalınlığı (NT) + anne kanında PAPP-A ve beta-hCG
- Üçlü/dörtlü test (15-20. hafta): AFP, hCG, estriol (± inhibin A)
- NIPT (10. haftadan itibaren): Anne kanındaki serbest fetal DNA analizi - Down, Edwards, Patau için %99 üzeri doğruluk
Tanısal testler
Kesin tanı koyar, invaziv işlem gerektirir:
- Koryon villus biyopsisi (CVS): 10-13. haftalarda plasenta dokusundan örnek
- Amniyosentez: 15-20. haftalarda amniyotik sıvıdan hücre analizi
- Kordosentez: Göbek kordonundan kan örneği (nadir kullanılır)
NIPT (Non-invaziv prenatal test) nedir?
Anne kanında dolaşan serbest fetal DNA parçacıklarını analiz eder. Avantajları:
- Düşük riski yok (kan testi)
- 10. haftadan itibaren yapılabilir
- Trizomi 21, 18, 13 için yüksek doğruluk (%99+)
- Cinsiyet kromozomu anomalilerini de tarar
Önemli: NIPT bir tarama testidir. Pozitif sonuç amniyosentez veya CVS ile doğrulanmalıdır.
Amniyosentez nasıl yapılır?
Ultrason eşliğinde karından iğneyle amniyotik sıvı alınır. Sıvıdaki fetal hücrelerden kromozom analizi yapılır.
- Zamanlama: 15-20. hafta (ideal 16-18. hafta)
- Düşük riski: %0.1-0.3 (1/300-1/1000)
- Sonuç süresi: Karyotip 10-14 gün, FISH 24-48 saat
Koryon villus biyopsisi (CVS) nedir?
Plasentadan (koryon villuslarından) doku örneği alınır. Amniyosentezden daha erken yapılabilir.
- Zamanlama: 10-13. hafta
- Düşük riski: %0.5-1 (amniyosentezden biraz yüksek)
- Avantaj: Erken tanı imkanı
- Dezavantaj: Plasental mozaisizm olasılığı
Doğum sonrası genetik testler
Yenidoğan tarama programı
Topuk kanından yapılan tarama testleri:
- Fenilketonüri (PKU)
- Konjenital hipotiroidi
- Biyotinidaz eksikliği
- Kistik fibrozis
- Konjenital adrenal hiperplazi
Tanısal genetik testler
- Karyotip: Kromozom sayısı ve yapısı
- Mikroarray (CGH): Küçük delesyon/duplikasyonlar
- Tek gen testleri: Belirli mutasyonlar (örn. CFTR, DMD)
- Ekzom dizileme: Tüm protein kodlayan genlerin analizi
- Genom dizileme: Tüm DNA'nın analizi
Genetik test ne zaman önerilir?
- İleri anne yaşı (35+)
- Anormal tarama testi sonucu
- Ultrasonla saptanan anomali
- Ailede genetik hastalık öyküsü
- Akraba evliliği
- Önceki gebelikte kromozom anomalisi
- Tekrarlayan düşükler
İlgili: Akraba evliliği, Yenidoğan tarama, Fenilketonüri
Hekimler İçin
NIPT Teknik Detayları
- Fetal fraksiyon: Toplam cfDNA içinde fetal kaynaklı oranı. Minimum %4 gerekli, ideal >10%
- Düşük fetal fraksiyon nedenleri: Erken gebelik haftası, maternal obezite (BMI >30), anöploidi (özellikle trizomi 18, 13)
- No-call oranı: %1-5, tekrar test veya invaziv tanı önerilir
- Yanlış pozitiflik kaynakları: Confined placental mosaicism (CPM), vanishing twin, maternal anöploidi/malignite, maternal CNV
NIPT Performans Metrikleri
| Durum | Sensitivite | Spesifisite | PPV (35y) | PPV (25y) |
|---|---|---|---|---|
| Trizomi 21 | >99% | 99.9% | %80-90 | %50-60 |
| Trizomi 18 | %97-99 | 99.9% | %60-70 | %30-40 |
| Trizomi 13 | %87-95 | 99.9% | %40-50 | %15-25 |
| Cinsiyet kr. anomalileri | %90-95 | %99 | Değişken | Değişken |
Önemli: PPV prevalansa bağlıdır. Düşük riskli popülasyonda pozitif prediktif değer düşer.
İnvaziv Girişim Komplikasyonları
- Amniyosentez: Fetal kayıp %0.1-0.3 (prosedüre bağlı ek risk). Amniyotik sıvı sızıntısı %1-2, koryoamniyonit <0.1%
- CVS: Fetal kayıp %0.5-1. Ekstremite defekti riski <10. haftada artmış (artık önerilmiyor)
- Rh uyuşmazlığı: Rh(-) gebelerde anti-D immünoglobulin uygulanmalı
Laboratuvar Test Seçimi
- Karyotip: Sayısal anomaliler, büyük yapısal değişiklikler. Rezolüsyon 5-10 Mb
- FISH: Hızlı sonuç (24-48 saat), hedefli problar (13, 18, 21, X, Y). Mozaisizm saptamada sınırlı
- CMA (microarray): CNV saptama, rezolüsyon 50-100 kb. Dengeli translokasyon saptamaz. VUS oranı %1-2
- Ekzom/Genom: Ultrason anomalisi + normal karyotip/CMA durumunda. Ek tanı oranı %8-10
Yenidoğan Tarama Paneli (Türkiye)
- Fenilketonüri (PKU)
- Konjenital hipotiroidi (KH)
- Biyotinidaz eksikliği
- Kistik fibrozis (CF)
- Konjenital adrenal hiperplazi (KAH)
Genişletilmiş tarama (tandem MS/MS): Aminoasidopatiler, organik asidemiler, yağ asidi oksidasyon defektleri - bazı merkezlerde uygulanmakta.
Genetik Test Sonucu Yorumlama
- Patojenik: Hastalıkla ilişkisi kanıtlanmış
- Muhtemelen patojenik: Güçlü kanıt, klinik korelasyon gerekli
- VUS (Önemi belirsiz varyant): Klinik karar vermede kullanılmamalı, aile segregasyonu yardımcı olabilir
- Muhtemelen benign/Benign: Klinik önemi yok