B5 vitamini (pantotenik asit), adını Yunanca "her yerde" anlamına gelen "pantos" kelimesinden alır; çünkü hemen hemen tüm besinlerde bulunur. Koenzim A'nın yapı taşı olarak enerji metabolizmasında kritik rol oynar.
B5 vitamini ne işe yarar?
Pantotenik asit, vücutta koenzim A (CoA) sentezi için gereklidir. Koenzim A, karbonhidrat, yağ ve protein metabolizmasında merkezi rol oynar. Ayrıca hormon sentezi, kolesterol üretimi ve nörotransmitter yapımında görev alır.
- Enerji üretimi: Asetil-CoA üzerinden TCA siklusuna bağlanır
- Yağ metabolizması: Yağ asidi sentezi ve yıkımı için gereklidir
- Hormon sentezi: Steroid hormonlar ve D vitamini üretiminde rol oynar
- Nörotransmitter yapımı: Asetilkolin sentezi için gereklidir
- Hemoglobin sentezi: Hem yapımında rol oynar
Pantotenik asit eksikliği nadir midir?
Evet, pantotenik asit hemen hemen tüm besinlerde bulunduğundan izole eksikliği çok nadirdir. Genellikle ağır malnütrisyon, uzun süreli parenteral beslenme veya deneysel koşullarda görülür. Bağırsak bakterileri de pantotenik asit üretir.
Hangi durumlarda eksiklik görülebilir?
- Ağır malnütrisyon: Protein-enerji yetersizliği olan çocuklarda
- Uzun süreli parenteral beslenme: Vitamin desteği verilmezse
- Kronik alkolizm: Yetersiz beslenme ve emilim bozukluğu
- Diyaliz hastaları: Kayıplar artar
- Bazı genetik hastalıklar: Pantotenat kinaz eksikliği (PKAN)
Pantotenik asit eksikliği belirtileri nelerdir?
Deneysel çalışmalarda pantotenik asit antagonisti verilen kişilerde şu belirtiler gözlenmiştir:
- Yorgunluk ve halsizlik: Enerji üretiminin bozulması
- Baş ağrısı: Kronik, künt ağrı
- Uyku bozuklukları: Uykusuzluk
- Sindirim sorunları: Bulantı, karın ağrısı, kusma
- El ve ayaklarda uyuşukluk: Karıncalanma hissi
- Kas krampları: Özellikle bacaklarda
- Depresyon ve sinirlilik: Ruh hali değişiklikleri
Tarihsel olarak II. Dünya Savaşı sırasında Filipinler, Burma ve Japonya'daki mahkumlarda pantotenik aside yanıt veren ayaklarda uyuşukluk, ağrılı yanma ve karıncalanma ("burning feet syndrome") tanımlanmıştır.
B5 vitamini kaynakları nelerdir?
Pantotenik asit hemen hemen tüm besinlerde bulunur:
- Hayvansal kaynaklar: Karaciğer, böbrek, et, tavuk, balık, yumurta
- Süt ürünleri: Süt, yoğurt, peynir
- Tahıllar: Tam tahıllar, yulaf, buğday
- Baklagiller: Mercimek, fasulye, nohut
- Sebzeler: Brokoli, karnabahar, patates, tatlı patates
- Meyveler: Avokado, portakal, çilek
- Kuruyemişler: Fıstık, fındık
Besinlerin işlenmesi, ısı, konserve yapma ve dondurma pantotenik asit kaybına neden olur (%50'ye kadar).
Günlük pantotenik asit ihtiyacı ne kadar?
- 0-6 ay: 1.7 mg/gün
- 7-12 ay: 1.8 mg/gün
- 1-3 yaş: 2.0 mg/gün
- 4-8 yaş: 3.0 mg/gün
- 9-13 yaş: 4.0 mg/gün
- 14 yaş ve üzeri: 5.0 mg/gün
- Gebeler: 6.0 mg/gün
- Emziren anneler: 7.0 mg/gün
Pantotenik asit için RDA (önerilen günlük miktar) belirlenmemiştir; yukarıdaki değerler yeterli alım (AI) miktarlarıdır.
Pantotenik asit toksik midir?
Yüksek dozlarda (10-20 g/gün) kalsiyum D-pantotenat alımında karaciğer fonksiyon bozukluğu, ishal, uyuklama, depresyon ve bulantıya neden olabilir. Ancak insanlarda belirgin bir toksisite tanımlanmamıştır.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
- Açıklanamayan kronik yorgunluk
- El ve ayaklarda sürekli uyuşukluk veya yanma
- Ağır malnütrisyon belirtileri
- Çocukta hareket bozuklukları veya yürüme güçlüğü
İlgili: B1 vitamini eksikliği, B6 vitamini eksikliği, Çocuklarda beslenme bozuklukları.