Rotavirüs aşısı, bebeklerde ağır ishal, kusma ve dehidratasyonun en sık nedenlerinden biri olan rotavirüs enfeksiyonuna karşı koruma sağlar. Dünya genelinde aşı programlarının yaygınlaşmasıyla rotavirüse bağlı hastane yatışları ve ölümler önemli ölçüde azalmıştır.
Rotavirüs aşısı neden önemlidir?
Rotavirüs, aşı öncesi dönemde her yıl yaklaşık 500.000 çocuk ölümüne neden oluyordu. Aşı programları sayesinde:
- Rotavirüse bağlı hastane yatışları ortalama %59 azalmıştır.
- Akut gastroenterite bağlı genel hastane yatışları ve ölümler yaklaşık %36 düşmüştür.
- 2006–2019 yılları arasında tahminen 140.000 çocuk ölümü önlenmiştir.
Aşı, hastalığı tamamen engellemese de ağır seyri ve komplikasyonları büyük ölçüde önler.
Hangi rotavirüs aşıları mevcuttur?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından ön yeterlilik almış dört aşı bulunmaktadır:
- Rotarix: Canlı zayıflatılmış insan rotavirüsü (G1P[8]). 2 doz, ağızdan uygulanır.
- RotaTeq: Canlı zayıflatılmış insan-sığır reassortant aşı (G1, G2, G3, G4, P[8]). 3 doz, ağızdan uygulanır.
- Rotavac: Canlı zayıflatılmış insan-sığır doğal reassortant (G9P[11]). 3 doz.
- ROTASIIL: Canlı zayıflatılmış insan-sığır reassortant (G1, G2, G3, G4, G9). 3 doz.
Türkiye'de en yaygın kullanılan aşılar Rotarix ve RotaTeq'tir.
Rotavirüs aşısı ne zaman yapılır?
Aşı, bebeğin yaşamının erken döneminde uygulanmalıdır:
- İlk doz: 6 haftalık (yaklaşık 1,5 aylık) olduktan sonra mümkün olan en kısa sürede.
- Rotarix (2 doz): İlk doz 6. haftada, ikinci doz en az 4 hafta sonra. Seri 24. haftaya (6 ay) kadar tamamlanmalıdır.
- RotaTeq (3 doz): İlk doz 6–12. hafta, sonraki dozlar 4–10 hafta arayla. Seri 32. haftaya (8 ay) kadar tamamlanmalıdır.
Geç başlanan aşılama önerilmez; yaş sınırları aşıldığında aşı uygulanmaz.
Rotavirüs aşısı nasıl uygulanır?
Rotavirüs aşısı ağızdan (oral) damla şeklinde verilir; enjeksiyon yapılmaz. Bu özellik uygulamayı kolaylaştırır ve bebeğin iğne acısı yaşamamasını sağlar.
- Aşı, diğer rutin aşılarla (DaBT-İPA-Hib, pnömokok vb.) aynı gün uygulanabilir.
- Uygulama sonrası bebek kusarsa, hekiminize bildirin; tekrar doz kararı hekime aittir.
Rotavirüs aşısının yan etkileri nelerdir?
Rotavirüs aşısı genel olarak iyi tolere edilir. Görülebilecek yan etkiler:
- Çok sık: Huzursuzluk, iştahsızlık
- Sık: İshal, gaz, karın ağrısı, kusma, ateş, halsizlik
- Nadir: Kabızlık, ses kısıklığı, kas krampları
Bu yan etkiler genellikle hafif ve geçicidir.
İnvajinasyon riski
İnvajinasyon (bağırsağın kendi içine girmesi), rotavirüs aşısıyla ilişkilendirilmiş nadir bir komplikasyondur. İlk nesil aşı (RotaShield) bu nedenle 1999'da piyasadan çekilmiştir. Günümüzdeki aşılarla yapılan çalışmalar, invajinasyon riskinin çok düşük olduğunu ve aşının sağladığı faydanın bu riski açıkça aştığını göstermektedir.
DSÖ Küresel Aşı Güvenliği Danışma Komitesi, aşılamanın yararlarının minimal invajinasyon riskinden fazla olduğunu vurgulamaktadır.
Rotavirüs aşısı kimlere yapılmamalıdır?
Aşağıdaki durumlarda rotavirüs aşısı kontrendikedir:
- Ağır bağışıklık yetmezliği: Ağır kombine immün yetmezlik (SCID) gibi durumlar.
- Geçirilmiş invajinasyon: Daha önce invajinasyon geçirmiş bebekler.
- Aşı bileşenlerine ağır alerji: Önceki dozda ciddi alerjik reaksiyon.
Göreceli kontrendikasyonlar: Akut ishal veya ateşli hastalık döneminde aşı ertelenebilir.
Özel durumlarda rotavirüs aşısı
Prematüre bebekler
Prematüre bebekler rotavirüs enfeksiyonuna daha duyarlıdır ve ağır seyir riski yüksektir. Çalışmalar, aşının prematüre bebeklerde de güvenli ve etkili olduğunu göstermektedir. Aşı takvimi kronolojik yaşa (doğum tarihine) göre uygulanır; düzeltilmiş yaşa göre değil.
Yoğun bakımda yatan prematüre bebeklerde uygulama politikaları ülkeden ülkeye değişir. Türkiye'de bireysel değerlendirme önerilir.
HIV maruziyeti olan bebekler
HIV ile enfekte veya HIV'e maruz kalmış ancak enfekte olmamış (HEU) bebeklerde rotavirüs aşısının güvenli olduğu gösterilmiştir. Bu bebeklerde yan etki oranları sağlıklı bebeklerle benzerdir.
İmmünsüpresif ilaç maruziyeti
Gebelikte biyolojik ilaç (infliximab vb.) kullanan annelerin bebeklerinde aşı uygulaması konusunda veriler sınırlıdır. Bazı kılavuzlar, bu bebeklerde aşının 6–12 aya kadar ertelenmesini önermektedir.
Rotavirüs aşısı Türkiye'de zorunlu mu?
Rotavirüs aşısı Türkiye'de ulusal aşı takviminde yer almaz; özel (ücretli) olarak uygulanır. Dünya Sağlık Örgütü, tüm ülkelerin ulusal aşı programlarına rotavirüs aşısını dahil etmesini önermektedir.
Aşı, 2. ay aşıları döneminde diğer rutin aşılarla birlikte başlatılabilir. Ayrıntılı takvim için bebek aşı takvimi 2026 rehberine bakabilirsiniz.
Aşı etkinliği neden ülkeden ülkeye değişir?
Rotavirüs aşısının etkinliği yüksek gelirli ülkelerde düşük gelirli ülkelere göre daha yüksektir. Olası nedenler:
- Bağırsak mikrobiyotası farklılıkları: Düşük gelirli ülkelerde mikrobiyota çeşitliliği ve değişkenliği daha fazladır.
- Beslenme durumu: A vitamini ve çinko eksikliği bağışıklık yanıtını olumsuz etkileyebilir.
- Eş zamanlı enfeksiyonlar: Diğer bağırsak patojenleriyle etkileşim.
Bu farklılıklara rağmen, aşı düşük gelirli ülkelerde de önemli koruma sağlamaktadır.
Gelecek nesil aşılar
Mevcut aşıların sınırlılıklarını (ısı stabilitesi, maliyet, suş spesifik etkinlik) aşmak için yeni aşı adayları geliştirilmektedir:
- RV3-BB: Neonatal dönemde uygulanabilen aşı
- İnaktive aşılar: Bağışıklık yetmezliği olan bebeklerde kullanılabilir potansiyel
- Subünit aşılar: VP8 bazlı rekombinant protein aşıları