A vitamini eksikliği, özellikle gelişmekte olan ülkelerde çocuklarda önlenebilir körlüğün ve enfeksiyona bağlı ölümlerin en önemli nedenlerinden biridir. Erken tanı ve tedavi ile ciddi komplikasyonlar önlenebilir.
A vitamini eksikliği nedir?
A vitamini, görme, bağışıklık sistemi ve hücre büyümesi için gerekli yağda çözünen bir vitamindir. Vücut A vitaminini üretemez; besinlerle alınması gerekir. Yetersiz alım veya emilim bozukluğu durumunda karaciğer depoları tükenir ve eksiklik belirtileri ortaya çıkar.
Hangi çocuklar risk altında?
- Yetersiz beslenen çocuklar: Protein-enerji malnütrisyonu olan çocuklarda risk yüksektir
- Anne sütü almayan bebekler: Anne sütü A vitamininden zengindir; erken kesilen veya sulandırılmış sütle beslenen bebeklerde eksiklik gelişebilir
- Sık enfeksiyon geçiren çocuklar: Kızamık, ishal ve solunum yolu enfeksiyonları A vitamini depolarını hızla tüketir
- Emilim bozukluğu olanlar: Çölyak hastalığı, kistik fibrozis, safra yolu tıkanıklığı gibi durumlar emilimi bozar
- Düşük doğum ağırlıklı bebekler: Karaciğer depoları yetersiz doğar
A vitamini eksikliği belirtileri nelerdir?
Belirtiler karaciğer depolarının tükenmesiyle birlikte kademeli olarak ortaya çıkar:
- Gece körlüğü: En erken belirtidir. Çocuk alacakaranlıkta veya loş ışıkta görmekte zorlanır, oyuncaklarını bulamaz, güvenli köşelere sığınmayı tercih eder
- Göz kuruluğu: Göz akında parlaklık kaybı, kuruluk ve buruşukluk (konjunktival kserozis)
- Bitot lekeleri: Göz akında köpüksü, beyaz-gri üçgen şeklinde lekeler
- Kornea hasarı: İleri evrelerde kornea bulanıklaşır, ülser ve kalıcı körlük gelişebilir
- Cilt değişiklikleri: Kuru, pul pul dökülen cilt; kaz derisi görünümü (foliküler hiperkeratoz)
- Sık enfeksiyon: Solunum yolu ve ishal enfeksiyonlarına yatkınlık artar
- Büyüme geriliği: Uzun süreli eksiklikte boy ve kilo artışı yavaşlar
Gece körlüğü nasıl anlaşılır?
Küçük çocuklarda gece körlüğünü fark etmek zor olabilir. Dikkat edilmesi gereken işaretler:
- Akşam karanlığı çökmeye başlayınca oyun oynamak istememe
- Loş ortamda eşyalara çarpma, düşme
- Gece uyanınca aşırı korku ve ağlama
- Karanlık odaya girmekten kaçınma
Emeklemeyen ve sıralamayan küçük bebeklerde gece körlüğünü fark etmek güçtür; bu nedenle risk grubundaki bebeklerde düzenli takip önemlidir.
Tanı nasıl konur?
Tanı klinik bulgular ve laboratuvar testleriyle konur:
- Göz muayenesi: Kseroftalmi bulguları (kuruluk, Bitot lekeleri, kornea hasarı)
- Serum retinol düzeyi: 20 µg/dl altı düşük, 10 µg/dl altı eksiklik olarak değerlendirilir
- Karanlığa adaptasyon testi: Büyük çocuklarda uygulanabilir
Tedavi nasıl yapılır?
Tedavi eksikliğin şiddetine göre planlanır:
- Hafif eksiklik: A vitamininden zengin besinlerle beslenme düzenlenmesi
- Orta-şiddetli eksiklik: Yüksek doz A vitamini takviyesi (yaşa göre 50.000–200.000 IU)
- Göz bulguları varsa: Acil tedavi gerekir; tanı anında, 2. gün ve 14. gün olmak üzere 3 doz verilir
Gece körlüğü genellikle tedaviye 24–48 saat içinde yanıt verir. Kornea hasarı varsa tedavi gecikmeden başlanmalıdır.
A vitamini eksikliği nasıl önlenir?
- Anne sütü: İlk 6 ay sadece anne sütü, sonrasında uygun ek gıdalarla devam
- Dengeli beslenme: Karaciğer, yumurta, süt ürünleri, havuç, tatlı patates, koyu yeşil yapraklı sebzeler
- Profilaktik takviye: Risk bölgelerinde 6 ayda bir yüksek doz A vitamini
- Kızamık aşısı: Kızamık A vitamini depolarını hızla tüketir; aşılama koruyucudur
İlgili: A vitamini kaynakları, A vitamini ve bağışıklık, A vitamini ve göz sağlığı.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
- Çocuk loş ışıkta görmekte zorlanıyorsa
- Gözlerde kuruluk, kızarıklık veya beyaz lekeler varsa
- Sık sık enfeksiyon geçiriyorsa
- Cilt aşırı kuru ve pul pul dökülüyorsa
- Büyüme geriliği fark ediliyorsa
Erken tanı ve tedavi kalıcı görme kaybını önler.
