Favizm, dünya genelinde özellikle Akdeniz havzası, Orta Doğu, Afrika ve Güneydoğu Asya'da yaygın görülen bir halk sağlığı sorunudur. Bu yazıda favizmin epidemiyolojisi, coğrafi dağılımı ve risk faktörlerini inceliyoruz.
Favizm hakkında temel bilgiler için Favizm nedir? yazımızı, G6PD eksikliği hakkında G6PD eksikliği sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Favizm Dünyada Nerelerde Görülür?
Favizm, G6PD eksikliğinin yaygın olduğu bölgelerde sık görülür. Bu bölgeler tarihsel olarak sıtmanın endemik olduğu alanlardır. G6PD eksikliği, sıtmaya karşı koruyucu bir avantaj sağladığından bu bölgelerde genetik olarak seçilmiştir.
Yüksek Prevalanslı Bölgeler
- Akdeniz Ülkeleri: İtalya (özellikle Sardunya), Yunanistan, Kıbrıs, Türkiye
- Orta Doğu: İran, Irak, Suudi Arabistan, Mısır, Lübnan
- Afrika: Kuzey ve Sahra altı Afrika ülkeleri
- Güneydoğu Asya: Çin (özellikle güney bölgeleri), Tayland, Malezya
Bölgesel İnsidans Oranları
Farklı bölgelerde favizm insidansı değişkenlik gösterir:
- Sardunya (İtalya): 5/1.000 popülasyon - en yüksek oranlardan biri
- İran (Guilan bölgesi): 6.39/10.000 popülasyon
- İran (Mazanderan): 2.23/10.000 popülasyon
- Mısır: Pediatrik hastane yatışlarının %1-2'si favizm kaynaklı
Türkiye'de Favizm
Türkiye, G6PD eksikliğinin ve favizmin görüldüğü ülkeler arasındadır. Özellikle:
- Akdeniz ve Ege kıyı bölgeleri
- Güneydoğu Anadolu
- Doğu Anadolu'nun bazı bölgeleri
Bu bölgelerde bakla tüketimi yaygın olduğundan favizm vakaları görülebilmektedir.
Mevsimsel Dağılım
Favizm vakalarının büyük çoğunluğu taze bakla hasadı döneminde görülür. Bu mevsimsel örüntü, hastalığın bakla ile ilişkisini açıkça ortaya koyar:
- Akdeniz bölgesi: Mart-Mayıs ayları
- İran (güney): Mart-Nisan
- İran (kuzey/Hazar): Mayıs-Haziran
- Çin (Guangdong): Mart ortası - Nisan başı (%95 vaka bu dönemde)
Mısır'da farklı bir örüntü görülür: İki mevsimsel pik vardır - biri taze bakla döneminde (Mayıs-Temmuz), diğeri kurutulmuş baklaların pazara çıktığı dönemde (Kasım-Ocak).
Yaş Dağılımı
Favizm ağırlıklı olarak çocukluk çağı hastalığıdır:
- En sık etkilenen yaş grubu: 2-5 yaş (%65 vaka)
- 1 yaş altı bebekler: %5-7 (ancak en ağır seyir bu grupta)
- 10-15 yaş: %7-8
- Yetişkinler: Nadir ancak ciddi komplikasyonlar görülebilir
Çocuklarda hastalığın daha sık görülmesinin nedenleri:
- Vücut ağırlığına oranla daha fazla bakla tüketimi
- İlk kez bakla ile karşılaşma
- Çocukların çiğ bakla yeme eğilimi
Cinsiyet Dağılımı
Favizm erkeklerde belirgin şekilde daha sık görülür:
- Erkek/Kadın oranı: 2.7:1 ile 21:1 arasında değişir
- Bu fark, G6PD eksikliğinin X kromozomuna bağlı kalıtılmasından kaynaklanır
- Erkekler hemizigot olduğundan tam eksiklik gösterirler
- Kadınlar heterozigot olabilir ve değişken ekspresyon gösterebilir
Mortalite
Favizm mortalitesi bölgeden bölgeye ve yaşa göre değişir:
- Genel vaka fatalite hızı: %1-3
- 2 yaş altı çocuklarda: %4-5
- Sardunya (tarihsel): 2/10.000 popülasyon
Erken tanı ve uygun tedavi ile mortalite önemli ölçüde azaltılabilir.
Risk Faktörleri
Genetik Faktörler
- G6PD varyant tipi: Akdeniz tipi (Sınıf II) daha ağır seyirli
- Aile öyküsü: Ailede G6PD eksikliği veya favizm öyküsü
Çevresel Faktörler
- Bakla türü: Taze ve çiğ baklalar daha riskli
- Bakla miktarı: Tüketilen miktar arttıkça risk artar
- Bakla olgunluğu: Olgunlaşmamış baklalar daha fazla toksin içerir
- Tüketim şekli: Kabuklu yenen baklalar daha tehlikeli
Halk Sağlığı Önlemleri
Favizmin önlenmesi için alınabilecek halk sağlığı önlemleri:
- Yenidoğan taraması: G6PD eksikliği için neonatal tarama programları
- Toplum eğitimi: Risk altındaki bireylerin ve ailelerin bilgilendirilmesi
- Sağlık personeli eğitimi: Erken tanı ve tedavi için farkındalık
- Gıda güvenliği: Bakla içeren ürünlerin etiketlenmesi
İlgili Konular
Doktorlar için
Favizm, G6PD eksikliği zemininde Vicia faba maruziyeti sonrası gelişen akut hemolitik anemidir. Epidemiyolojik özellikleri, hastalığın önlenmesi ve halk sağlığı stratejilerinin geliştirilmesi açısından kritik öneme sahiptir.
Global Epidemiyoloji
G6PD eksikliği dünya popülasyonunun yaklaşık %7.5'ini etkiler. Favizm ise G6PD eksikliğinin endemik olduğu ve bakla tüketiminin yaygın olduğu bölgelerde önemli bir halk sağlığı sorunudur.
Coğrafi Dağılım
G6PD eksikliği ve favizm prevalansı, tarihsel olarak Plasmodium falciparum sıtmasının endemik olduğu bölgelerle örtüşür. Bu korelasyon, G6PD eksikliğinin sıtmaya karşı selektif avantaj sağladığı hipotezini destekler.
| Bölge | G6PD Eksikliği Prevalansı | Favizm İnsidansı |
|---|
| Afrika | %5.6 (erkek hemizigot) | Nadir (A- varyantı) |
| Akdeniz | %1-30 (bölgeye göre) | Yüksek |
| Orta Doğu | %5-25 | Yüksek |
| Güneydoğu Asya | %2-15 | Orta-Yüksek |
| Avrupa (genel) | %0.34 | Düşük |
Bölgesel İnsidans Verileri
- Sardunya: 5/1.000 popülasyon/yıl
- İran (Guilan): 6.39/10.000 (1965), 1.85/10.000 (1969)
- İran (Mazanderan): 2.23/10.000 (1965), 0.65/10.000 (1969)
- Mısır: Pediatrik yatışların %1-2'si
- Tunus: Düşük (yıllık <1 vaka/çocuk hastanesi)
İnsidanstaki yıllık varyasyonlar, bakla hasadının verimliliği ile doğrudan ilişkilidir.
Mevsimsel Epidemiyoloji
Favizm karakteristik mevsimsel dağılım gösterir:
- Pik dönem: Taze bakla hasadı ile çakışır
- Epidemik eğri: Enfeksiyöz hastalıklara benzer - ani başlangıç, hızlı pik, yavaş düşüş
- Süre: Genellikle 3-4 hafta içinde vakalar yoğunlaşır
Bölgesel Mevsimsel Paternler
- Yunanistan: %42 Mayıs
- Bulgaristan: %90 Haziran
- Kıbrıs: %57 Nisan-Mayıs, %25 Ocak-Mart
- Çin (Guangdong): %95 11 Mart - 10 Nisan arası
Mısır istisnası: İki mevsimsel pik - (1) Mayıs-Temmuz: taze bakla, (2) Kasım-Ocak: özel depolama yöntemiyle saklanan kurutulmuş baklalar.
Demografik Özellikler
Yaş Dağılımı
- 2-5 yaş: %65 (Yunanistan verileri)
- 10-15 yaş: %7.2
- <1 yaş: %5.5
Mısır'da farklı patern: %50 <1 yaş, %95 <5 yaş. Bu fark, kültürel beslenme pratiklerini yansıtır.
Cinsiyet Dağılımı
Erkek/kadın oranı bölgeye göre değişir:
- Kıbrıs: 21:1
- Yunanistan: 6.2:1
- İran (Guilan): 3.38:1
- İran (Mazanderan): 2.70:1
Beklenen oran (erkek gen frekansı/kadın homozigot): Teorik olarak daha yüksek olmalı. Gözlenen düşük oranlar şunları düşündürür:
- Heterozigot kadınlarda hastalık ekspresyonu
- Erkeklerde rölatif olarak düşük maruziyet
- Erkeklerde hastalık ekspresyonunu etkileyen ek faktörler
Mortalite ve Morbidite
Vaka Fatalite Hızı
- Genel: %1-3
- Çin (Guangdong): %2.3
- Bulgaristan: %2.1
- Kıbrıs: 3/67 (%4.5)
- İran (Guilan): %1.2
Yaşa Göre Mortalite
- <2 yaş: %4.7
- 2-4 yaş: %1.1
- 5-16 yaş: %0
Maruziyet Tipleri ve Risk
| Maruziyet Tipi | Guilan (%) | Mazanderan (%) |
|---|
| Emzirilen bebek (anne bakla yemiş) | 14.5 | 0.5-0.8 |
| Bakla tarlasından geçiş | 15.0 | 16.9-20.1 |
| Polen/çiçek teması | 14.5 | 0-5.8 |
| Çiğ bakla | 26.8 | 69.1-70.3 |
| Pişmiş bakla | 27.6 | 5.4-10.1 |
Önemli gözlem: Guilan'da pişmiş bakla ile ilişkili vaka oranı Mazanderan'dan yüksek. Bu fark, baklanın kabuklu tüketilmesi (Guilan'da yaygın) ile açıklanabilir.
Toksik Faktörler
Bakla içindeki başlıca toksik bileşikler:
- Visin: Beta-glukozid, divicine dönüşür
- Konvisin: Beta-glukozid, izouramil'e dönüşür
- DOPA (L-3,4-dihidroksifenilalanin): Kabukta yoğunlaşır
Bu bileşikler:
- Isıya dayanıklıdır (pişirme ile yok olmaz)
- Yaşlanma ile azalır (oksidasyona uğrar)
- Anne sütüne geçebilir
- Kabukta konsantredir
Önleme Stratejileri
Birincil Önleme
- Neonatal G6PD taraması (prevalans >%3-5 olan bölgelerde)
- Aile ve toplum eğitimi
- Sağlık personeli eğitimi
İkincil Önleme
- Erken tanı ve tedavi
- Komplikasyonların önlenmesi
Halk Sağlığı Müdahaleleri
- Düşük toksinli bakla varyetelerinin geliştirilmesi
- Eski kurutulmuş baklaların kullanımının teşviki
- Gıda etiketleme düzenlemeleri
Kaynaklar
- Belsey MA. The epidemiology of favism. Bull World Health Organ. 1973;48(1):1-13.
- WHO Working Group. Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency. Bull World Health Organ. 1989;67(6):601-611.
- Luzzatto L, Arese P. Favism and Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency. N Engl J Med. 2018;378(1):60-71.
Yazan: Uzm. Dr. Yaşar Hüseyin Onganlar — Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı, Ankara Çayyolu / Beytepe.
Önemli: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Çocuğunuz için bireysel tanı ve tedavi planı yüz yüze muayene ile belirlenir. Sorularınız için randevu alabilirsiniz.
Randevu: 0312 283 26 91
