Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonları (İYE) sık görülür.
Neredeyse tüm İYE'ler, üretranın (idrarı mesaneden vücudun dışına taşıyan kanal) ağzından giren bakterilerden kaynaklanır. Bu bakteriler idrar kesesine (mesane), bazen de böbreklere doğru ilerler.
Nadiren, ağır enfeksiyonlarda bakteriler böbreklerden kana geçebilir. Bu durumda kanın (sepsis) veya başka organların enfeksiyonu gelişebilir.
Hangi çocuklarda daha sık görülür?
- Bebeklik döneminde erkek bebeklerde daha sıktır.
- Bebeklikten sonra kızlarda daha sıktır. Kızlarda üretra kısa olduğu için bakteriler yukarı daha kolay ilerler.
- Sünnet olmamış erkek bebekler: Bakteriler sünnet derisinin altında birikebilir.
- Şiddetli kabızlığı olan küçük çocuklar: Ciddi kabızlık idrarın normal akışını engelleyebilir.
İdrar yollarındaki yapısal sorunlar
Okul çağındaki büyük çocuklarda ve ergenlerde İYE, yetişkinlerdeki İYE'ye benzer.
Daha küçük bebeklerde ve çocuklarda ise idrar yollarında enfeksiyona yatkınlık yaratan yapısal sorunlar olabilir. Bunlar arasında üreterlerde (böbrekleri mesaneye bağlayan kanallar) tıkanıklık ve idrarın mesaneden böbreğe doğru geri kaçtığı vezikoüreteral reflü (VUR) sayılabilir.
İYE geçiren yenidoğan ve bebeklerin yaklaşık %50'sinde, okul çağındaki çocukların ise %20–30'unda böyle bir yapısal sorun bulunur.
Çocuklarda İdrar Yolu Enfeksiyonu Belirtileri
Yenidoğanlarda
Ateş dışında hiçbir belirti olmayabilir. Görülebilecek diğer bulgular:
- İyi beslenememe, emmede azalma, kilo alamama
- Halsizlik
- Sarılık veya uzamış sarılık
- Kusma veya ishal
Yenidoğanlarda enfeksiyon tüm vücuda yayılabilir ve sepsis denen ağır tabloya yol açabilir.
2 yaş altı bebek ve çocuklarda
- Ateş
- Kusma, ishal
- Karın ağrısı
- Kötü kokulu idrar
2 yaş üstü çocuklarda
Belirtiler genellikle yetişkinlerdekine benzer.
Mesane enfeksiyonu (sistit):
- İdrar yaparken ağrı veya yanma
- Sık ve aniden idrara çıkma ihtiyacı
- Mesane bölgesinde (alt karın) ağrı
- İdrar yapmada zorluk veya idrar kaçırma
- Kötü kokulu idrar
Böbrek enfeksiyonu (piyelonefrit): Belirtiler daha ağırdır.
- Yüksek ateş, üşüme ve titreme
- Böğür (yan) veya sırt ağrısı
- Genel hastalık hissi, halsizlik
İdrar yolu anomalisi olan çocuklarda
Karında kitle, büyümüş böbrekler, üretra açıklığında farklılık veya bel omurgasında şekil bozukluğu görülebilir.
İdrar akımı zayıf olan çocuklarda üreterlerden birinde tıkanıklık olabilir ya da sinir sistemiyle ilgili bir sorun nedeniyle mesane kontrolü bozulmuş olabilir.
Tekrarlayan İYE ve böbrekler
Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları böbrekleri etkileyebilir; böbreğin bazı bölümlerinde iz (skar) oluşabilir.
Enfeksiyon sıklığı kontrol altına alınamazsa böbrek fonksiyonları azalmaya başlayabilir.
Çocuklarda İdrar Yolu Enfeksiyonu Teşhisi
İdrar tahlili ve idrar kültürü
Tanı, idrarın laboratuvarda incelenmesi ve bakteri üreyip üremediğini görmek için idrar kültürüne gönderilmesiyle konur.
İYE olan çocuğun idrarında beyaz kan hücreleri (lökosit) ve bazen kan görülebilir. Bu bulgular tanıya yardımcı olur.
İdrar tahliliyle birlikte idrar kültürü de gönderilir; sonucu yaklaşık 2 gün sonra çıkar. Kültür, bu testlerin en önemlisidir.
İdrar örneği nasıl alınır?
- Orta akım idrarı (tuvalet eğitimi almış çocuklar): İdrar yolu ağzı antiseptikli bir pedle temizlenir. Çocuk önce tuvalete az miktarda idrar yapar, ardından akışın ortasındaki idrar steril kaba alınır. İyi bir örnek alma yöntemidir.
- Sonda (kateter): İdrar alınamadığında veya örnekte bulaşma (kontaminasyon) olduğunda, küçük çocuk ve bebeklerde idrar yolu ağzından mesaneye ince, esnek, steril bir tüp yerleştirilerek idrar alınır.
- İğne ile mesaneden alma: Bazı yenidoğan ve bebeklerde sünnet derisi çok dar olup idrar yolu ağzını kapatır. Bu durumda idrar, kasık kemiğinin hemen üzerinden ince bir iğneyle doğrudan mesaneden alınabilir.
- İdrar torbası: Kullanılabilir ancak anüs bölgesine yakın olduğu için dışkıyla bulaşma riski yüksektir.
Görüntüleme testleri
İdrar yollarındaki birçok yapısal sorun, gebelikteki rutin ultrasonda fark edilebilir. Ancak bazıları doğumdan önce görülemez.
Bu nedenle tek bir İYE geçirmiş olsa bile her yaştan erkek çocuklar ve 3 yaşından küçük kız çocuklar, yapısal sorunlar açısından genellikle ileri tetkike ihtiyaç duyar. Tekrarlayan İYE geçiren daha büyük kızlar da bu testlere ihtiyaç duyar.
- Ultrason: Böbrek ve mesanedeki yapısal sorunları ve tıkanıklıkları göstermek için yapılır.
- İşeme sistoüretrografisi (VSUG / VCUG): Aşağıda ayrıca anlatılmıştır.
- Sintigrafi: Böbreklerde hasar olup olmadığını gösterir.
Voiding sistoüretrografiye hangi durumlarda kullanılır?
İşeme sırasında çekilen bu film, böbrek, üreter ve mesanedeki sorunları daha iyi gösterir ve idrarın geri kaçıp kaçmadığını (reflü) ortaya koyar.
Vezikoüreteral reflü şüphesinde VSUG gerekir. Bazı çocuklarda idrar mesaneden üreterlere geri akar; buna vezikoüreteral reflü denir. Kaçağın derecesine göre böbreklerde hasar oluşabilir.
Sintigrafi, genellikle reflü saptanan çocuklarda böbreklerde hasar olup olmadığını anlamak için yapılan ileri bir tetkiktir.
İdrar Yolu Enfeksiyonundan Korunma
İYE'leri önlemek zordur, ancak bazı önlemler riski azaltır:
- Doğru silme: Çocuklara tuvaletten sonra önden arkaya doğru silmeleri öğretilmelidir. Bu, bakterilerin idrar yolu ağzına ulaşma riskini azaltır.
- Köpüklü banyolardan kaçınma: Sık köpük banyosu, idrar yolu ağzı çevresindeki cildi tahriş edebilir.
- Düzenli tuvalet alışkanlığı: Düzenli idrara çıkma ve düzenli dışkılama (özellikle şiddetli kabızlığın tedavisi) riski azaltabilir.
- Sünnet: Bebeklik döneminde İYE riskini azaltır. Sünnetli erkek çocuklarda İYE, sünnetsizlere göre yaklaşık 10'da 1 oranında görülür (%90 daha az).
Basit bir kabızlığın ciddi bir idrar yolu enfeksiyonuna yol açabileceğini biliyor musunuz?
İdrar Yolu Enfeksiyonlarında Tedavi
İYE antibiyotikle tedavi edilir.
- Çok hasta görünen veya ilk test sonuçları İYE'yi düşündüren çocuklarda antibiyotik, kültür sonucu beklenmeden başlanır. Diğer durumlarda tanıyı doğrulamak için kültür sonucu beklenebilir.
- Tüm yenidoğanlarda ve çok hasta çocuklarda antibiyotik kas içine veya damar yoluyla verilir.
- Diğer çocuklarda antibiyotik ağızdan verilir.
- Tedavi genellikle 7–14 gün sürer.
Yapısal sorun açısından tetkik gereken çocuklarda, testler tamamlanana kadar koruyucu amaçla daha düşük dozda antibiyotik sürdürülür.
Yapısal sorunu olan çocuklarda
- Bazı çocuklarda sorunu düzeltmek için ameliyat gerekebilir.
- Bazı çocuklar enfeksiyonun tekrarını önlemek için her gün antibiyotik almak zorunda kalabilir.
- Ciddi VUR'u olan çocuklar genellikle ameliyata ihtiyaç duyar ve ameliyata kadar antibiyotik kullanır.
- Şiddetli olmayan VUR'da çocuk yakından izlenir; koruyucu antibiyotik verilebilir. Hafif ve orta dereceli VUR çoğu zaman tedavisiz düzelir.
Diğer çocukluk hastalıkları için hastalıklar kategorisine ve orta kulak iltihabı yazımıza bakabilirsiniz.
Çocuklarda tekrarlayan ateşin nedenlerinden biri olan ve tanısı çoğu zaman geciken PFAPA için: PFAPA sendromu nedir?
Ebeveynler için pratik noktalar
Ateşli küçük çocukta İYE ayırıcı tanıda mutlaka düşünülür. Temiz örnek almak zor olabilir; torba idrar yalancı pozitifliğe yol açabilir. Tedavi sonrası kontrol ve hidrasyon önemlidir.
İlgili: Çocuklarda ateş, Hasta çocuk tedavisi, Randevu.
Nedeni bulunamayan ateşte idrar tahlilinin yeri için: ateşli çocukta doktor muayenesi ve tahliller.